Dikkat Eksikliği ile Anksiyeteyi Nasıl Ayırt Edebiliriz?

Dikkat Eksikliği ile Anksiyeteyi Nasıl Ayırt Edebiliriz? Anksiyetenin bir çok semptomu, yüzeyde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)‘na benzese de, aslında var olan benzer semptomların altta yatan nedenleri çok farklıdır.

En hafif deyimiyle, DEHB, bireyin dikkatini toplayıp, “var olduğu durumun gerektirdiği” ihtiyaçlara odaklanma kabiliyeti ile ilişkilidir. Buna dayalı olarak, DEHB olan bireyler, heyecan verici, ilginç ve yenilikçi birçok aktiviteye pür dikkat odaklanma potansiyeline sahip olup, sevdikleri şeylere saatlerce odaklanabilir iken, sevmedikleri durumlarda, dikkatleri dağınık bir halde görülürler. Buna nazaran, anksiyetede var olan durum, zihnin riskleri ve tehlikeleri algılama duyuları ile ilişkili olup, anksiyetesi olan bireyler, istemsiz olarak her daim risklere odaklanmakta, tehlikeleri abartmakta ve “olabilecek en kötü şey”lerI tahmin etmek ile meşguldürler. Yani, anksiyetesi olan bireyler, dışarıdan bakıldığında, DEHB’nda olduğu gibi dikkatleri dağınık, sıkılmış veya oyalanıyor gözükse de, bunun nedeni durumun gerektirdiği ihtiyaçlara odaklanamama, veya durumu sevmeme ile ilişkili olmayıp, daha ziyade zihinlerinde geçen bu türden kaygılar ile ilişkilidir: “Acaba yağmur yağacak mı, yanımda şemsiye yok”; “Bugün pop quiz yapar mı, hiç tekrar yapamadım dün gece”; “Acaba kilolu mu görünüyorum, ne zaman otursam gömleğim kırışıyor”.

DEHB küçük yaşlarda başlayan bir durum

DEHB geç yaşlarda başlayan bir durum değildir; tipik olarak bireyin çok küçük yaşlarından itibaren gözlemlenir. Anksiyete bozuklukları ise, çocukluk dönemi süresince gelişebilecek bir durumdur. Yani, 15 yaşındaki biri, aniden kıpır kıpır olmaya başlayıp, derslerinde dikkat dağınıklığı gösterirse ve önceden hiç bu türden semptomlar göstermemiş ise, büyük bir ihtimalle DEHB semptomları değil de, anksiyete semptomları göstermektedir.

DEHB Semptomu mu? Anksiyete Semptomu mu?

Semptomlar üzerinden gidecek olur isek, DEHB ve anksiyete durumlarında yaygın olarak görülen 4 temel semptomun, her iki durumdaki altta yatan ayırıcı nedenleri şu şekildedir:

1. Dikkat edememe (dikkatin kolay bir şekilde dağılması, dinlemiyormuş gibi gözükme, talimatlara uymama vb.): Eğer bu semptomun altta yatan nedeni, bireyin endişelerinden dolayı odaklanamaması; korkularından dolayı sorulan soruları yanlış duyması ve kaygılarından dolayı, verilen sorumluluklar üzerinden hızlıca geçmesi ve talimatlara uyamaması, türünden nedenlerden kaynaklanıyor ise, bireyde DEHB’ndan ziyade, daha büyük bir olasılık ile anksiyete vardır. Ancak, bu semptomun altta yatan nedeni, etraftaki insan ve seslerden dolayı odaklanamaması; bireyin, karşısındaki insanın ona konuştuğunu fark etmesine rağmen, söylenen talimatları algılayamaması ve daha hoşnutluk duyduğu bir işe geçebilmek için, verilen sorumluluğu hızlıca yapması, türünden nedenlerden kaynaklanıyor ise, birey büyük ihtimalle anksiyete semptomları değil, DEHB semptomları göstermektedir.

2. Sorumluluklara odaklanamama: Eğer bu semptomun altta yatan nedeni, verilen sorumluluğun zor olacağı korkusundan veya mükemmel bir şekilde yapılması gerekeceği korkusundan dolayı o sorumluluktan kaçınma, ya da bireyin yanlış yapıp, yapmadığına ilişkin emin olamama duygusunu tolere edemediğinden dolayı, o sorumluluğa odaklanamamasını içeriyor ise, büyük ihtimalle kişide DEHB değil de, anksiyete vardır. Fakat, eğer birey sadece canı sıkıldığından dolayı odaklanamıyorsa, o zaman büyük ihtimalle DEHB’ndan mustariptir.

3. Dürtülerine hakim olamama (sorulan sorulara pat diye yanıt verme, söz kesme, sıra bekleyememe vb.): Eğer bu semptomun altta yatan nedeni, bireyin cevabı veya söyleyeceği şeyi unutacağından korkması; doğru yaptığından emin olmak için hep şüphelerini ve endişelerini giderme telaşında olması veya yaptığı herhangi hatayı, hemen o anda düzeltmeden duramaması türünden nedenlerden kaynaklanıyor ise, birey büyük olasılık ile anksiyete yaşamaktadır. Fakat, eğer altta yatan nedenler, düşünce ve davranış arasında yetersiz beyin işlevinin olmasından ötürü, zihinde hiç duraklamaların olmaması veya bireyin söz kestiğinin hiç farkında olmaması türünden nedenler içeriyorsa, bireyde büyük ihtimalle DEHB vardır.

4. Hiperaktivite (kıpır kıpır olma, yerinden kalkma, aşırı derecede konuşma vb.): Eğer bu semptomun altta yatan nedenleri, kaygı, endişe veya beklentilerinden dolayı kıpır kıpır olma; ortamın bireyin içinde ortaya çıkardığı tedirginlikten dolayı, o ortamdan hemencik kurtulabilme telaşında olma, ya da Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) ile bağlantılı olarak zihninde travmatik anılar tekrar tekrar canlandığından, dikkatini dağıtmak için hep haraketli olmasını içeriyor ise, bu birey büyük ihtimalle anksiyete yaşamaktadır, DEHB değil. Ancak, eğer bireydeki bu aşırı aktivite, sadece fiziksel olarak, hareket etme veya kendini hep meşgul etme ihtiyacından kaynaklanıyor ise, bu bireyde büyük ihtimalle DEHB vardır, anksiyete değil.

Daha fazla bilgi ve detay için, Tamar E. Chansky’in, Freeing Your Child from Anxiety,  başlıklı kitabını okumanızı öneririm.