DKB Tanısı için Hangi Ölçekleri Kullanabiliriz?

DKB Tanısı için Hangi Ölçekleri Kullanabiliriz?… DKB tanısında kullanılabilecek, standardize edilmiş ölçekler 1980’li yıllara kadar bulunmamakta ve bundan ötürü de DKB tanısı, şimdiki bulgulara nazaran, oldukça nadir bir rahatsızlık olarak görülmekte idi. Ancak, 1980’li yılların başlarında, DKB’na artan ilgi ile dissosiyatif yaşantıları ölçmeye ilişkin standardize yöntemler geliştirme çabalarında artış olmuş ve bu çabaların meyveleri olarak, ilk, 1986 yılında, bir yandan Eve Bernstein ve Frank W. Putnam’ın çalışmaları ile ortaya çıkan Dissociative Esperiences Scale (DES), bir yandan da Shirley Sanders’ın çalışmaları ile geliştirilen Perceptual Alterations Scale (PAS) ortaya çıkmıştır. Bu gelişmeler ile dissosiyasyon halinin ölçülmesi ve standardizasyonunda ilk adımlar atılmış, ardından da, yıllar üzerinde sadece dissosiyasyon için değil, DKB’nun tanısında da kullanılabilecek, ölçekler ve görüşme çizelgeleri geliştirilmiştir. Öyle ki, günümüzde, bu klinik tablo için, sadece bir, iki değil, bir elin sayamayacağı kadar, standardize edilmiş ölçek bulunmaktadır. Bu ölçekleri, Dissosiyatif Yatkınlığı Ölçen ve Dissosiyasyonun Patolojik Türevlerini Ölçen şeklinde iki grupta değerlendirebiliriz. 

Dissosiyatif Yatkınlığı Ölçen Ölçekler

Dissosiyasyonun normal sınırlar içinde olan versiyonlarını değerlendiren ölçeklerdir. Burda izah edilmesi gereken ilk ölçek de hiç şüphesiz, Türkçe’ye Dissosiyatif Süreçler Ölçeği olarak tanımlayabileceğimiz, Dissosiyatif Processes Scale (DPS)’dir, çünkü “dissosiyasyon ölçekleri arasında, dissosiyasyonun patolojik türevlerinden ziyade, açık bir şekilde dissosiyasyonun normal sınırlar arasındaki formlarını ölçmek için geliştirilen en önemli ölçek budur”[1].  Bu bağlamda, 1992 yılında J.A. Harrison ve D. Watson tarafından geliştirilmiştir ve faktör analizlerinin sonuçlarına dayalı olarak oluşturulan üç alt ölçeği bulunmaktadır. Bunlar şu şekildedir: Bihaber Olma (otomatisite ve akılsızlık Hali), Kopukluk (depersonalizasyon ve derealizasyon) ve Hayal Kurma (emilim ve fantazi). Ölçek aynı zamanda, öz bildirim ölçeği formatında tasarlanmış olup, bu üç alt ölçeğe dağılan, toplam 33 sorudan oluşmakta ve birey her bir soruya 1 ila 5 arasında bir değer atfedebilmektedir. Bu Likert skalasındaki değerler ve ifadeleri sırasıyla şu şekildedir: 1 “hiç uyumlu değil”, 2 “uyumsuz”, 3 “emin değilim”, 4 “uyumlu”, 5 “oldukça uyumlu“. D. Watson’ın 2001 yılında, iki örneklem ile yaptığı araştırmalara göre, ölçek hem Dissosiyatif Yaşantılar Ölçeği (rs= .58 ve .61), hem de Dissosiyatif Yaşantılar Soru Çizelgesi (rs= .73 ve .75) ile yüksek korelasyonu bulunmaktadır.

Bunun yanı sıra, dissosiyasyonun normal düzeylerini ölçen bir diğer ölçek Dissosiyatif Yaşantılar Ölçeği (DES)’dir. Bu gerçek şu ifadelerde net bir şekilde izah edilmiştir: “[DES] hem normal, hem de patolojik dissosiyasyonu ölçen bir ölçektir”[2]. Ancak, normal dissosiyasyonu ölçen ölçeklerden ziyade, dissosiyasyonun patolojik türevlerini ölçen ölçekler arasında ve aynı zamanda bir öz bildirim ölçeği olarak bilim dünyasında anıldığından, bu ölçeği takip eden o alanlarda detaylandırıyor olacağım.

Dissosiyasyonun Patolojik Türevlerini Ölçen Ölçekler

Dissosiyasyonun normal sınırlar dışında olan, başka bir deyişle “patolojik” olarak tanımlayabileceğimiz, dissosiyatif durumları ve rahatsızlıkları değerlendiren ölçeklerdir ve kolaylık için, dört grupta ele alınabilirler.  Bunlar şu şekildedir:

1. Görüşme Çizelgeleri
2. Klinisyen Tarafından Uygulanan Ölçekler
3. Klinisyen/Ebeveyn Tarafından Uygulanan Ölçekler
4. Öz bildirim Ölçekleri

Her bir grup, sadece bir ölçek içermediğinden, bu grupların tekabül ettiği ölçekleri tek tek ele almakta fayda var. Bu yazımda, Görüşme Çizelgeleri, Klinisyen Tarafından Uygulanan Ölçekler ve Klinisyen/Ebeveyn Tarafından Uygulanan Ölçekler unsurlarını ele alıyor olacağım.

1. Görüşme Çizelgeleri: DKB tanısında kullanılabilecek görüşme çizelgeleri, biri yapılaştırılmış, biri de yarı-yapılaştırılmış olmak üzere 2 tane görüşme çizelgesi bulunmaktadır. Bunlar:

• Dissosiyatif Bozukluklar için Görüşme Çizelgesi (Dissociative Disorders Interview Schedule – DDIS): Colin A. Ross ve Sharon Heber tarafından 1989 yılında, geliştirilmiş olup, dissosiyasyonu ölçmek için geliştirilen ilk DKB tanı ölçeğidir. Yayımlanma tarihi dolayısı ile, ölçeğin tanı kriterleri DSM-III-R (Amerikan Psikiyatri Derneği, 1987) kriterlerine bağlı olup, ölçek dissosiyatif bozukluklar, somatizasyon (bedenselleştirme) bozukluğu, majör depresif bozukluk ve sınırda kişilik bozukluğunun tanısı için kullanılabilmektedir. Aynı zamanda, ölçeğin alkol ve uyuşturucu madde kullanımı, çocukluk dönemi fiziksel ve cinsel taciz geçmişi ve dissosiyatif kimlik bozukluğunun ikincil semptomlarını değerlendiren alt bölümleri bulunmaktadır. Toplamda 16 bölüme dağılmış 131 sorusu olup, uygulama süresi yaklaşık 30-45 dakikadır. Ölçeğin iatrojenik yönlerini kontrol etmek üzere ölçek oldukça yapılandırılmış olup, DKB tanısında bir hata olmaması için sorular belli bir sırada ilerlemekte ve sorulmalıdır. Araştırmalar, mükemmel geçerlik, değerbiçiciler arası güvenirlik, özgüllük ve duyarlılığı olduğunu göstermiştir (Ross et al., 1989). Ölçek, 1993 yılında Dr. Vedat Şar, Dr. Hamdi Tutkun ve Dr. İlhan Yargıç tarafından Türkçe’ye uyarlanmıştır. Yakın zamanda, Colin A. Ross ve ekibi ölçeği DSM-5 tanı kriterlerine uymak üzere güncellemiş ve yayımlamıştır. Ancak bu versiyonu Türkçe’ye henüz uyarlanmamıştır.
• DSM-IV Dissosiyatif Bozukluklar için Yarı Yapılaştırılmış Klinik Görüşme Çizelgesi (Structured Clinical Interview for DSM-IV Dissociative Disorders – SCID-D):Marlene Steinberg tarafından, 1984-1985 yılları arasında geliştirilmiş, yarı-yapılaştırılmış bir görüşme çizelgesi olup, sadece dissosiyatif bozukluklar alanında yetkin bilgiye sahip profesyoneller tarafından uygulanabilen bir ölçektir. Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü’nün katkıları ve desteği ile gerçekleşen ve dünya çapında yapılan 100’den fazla çalışmaya göre, sadece dissosiyatif bozuklukları doğru bir şekilde saptamamış, aynı zamanda, başka araştırmalara göre dissosiyatif bozuklukların tanısında en etkin ölçek olduğu bulunmuştur (Steinberg, 2013). Uygulaması yaklaşık 3 ila 5 saat alan ölçek, 5 boyutta değerlendirme yapmaktadır. Bunlar: dissosiyatif amnezi, depersonalizayon, derealizasyon, kimlik bocalaması (idendity confusion) ve kimlik değişimidir (identity alteration).  Ölçek, 1996 yılında Prof. Dr. Vedat Şar, Dr. Hamdi Tutkun, Dr. İlhan Yargıç, Dr. Turgut Kundakçı ve Dr. Emre Kızıltan tarafından Türkçe’ye uyarlanmıştır.

2. Klinisyen Tarafından Uygulanan Ölçekler: DKB tanısında klinisyen tarafından uygulanabilecek ölçek 1 tanedir. Bu:

• Klinisyen Değerlendirmeli Durumsal Dissosiyasyon Ölçeği (Clinician Administered Dissociative States Scale – CADSS): James D. Bremner, John H. Krystal, Frank W. Putnam, Steven M. Southwick, Charles Marmar, Dennis H. Charney ve Carolyn M. Mazure tarafından, 1998 yılında geliştirilmiştir. Zamanında dissosiyatif bozuklukların tanısı ve bunun sonucunda ortaya çıkan semptomların taranmasına ilişkin ölçekler geliştirilmiştir. Ancak bu ölçekler dissosiyatif halleri (dissociative states) ölçmemekte ve aynı zamanda kişinin durumunu takip etmek için tekrarlayıcı olarak da kullanılamamaktadır. Klinisyen Değerlendirmeli Durumsal Dissosiyasyon Ölçeği işte bu boşlukları doldurmak üzere geliştirilmiş ve var olan zamanda kişinin dissosiyatif hallerinin varlığını ve düzeyini değerlendirmektedir. Değerlendirdiği dissosiyatif haller şunları içermektedir: amnezi, depersonalizasyon, derealizasyon, kimlik değişimi. Durumsal takip için tekrarlayıcı olarak kullanılabilen ölçeğin Türkçe versiyonu 2000 yılında Prof. Dr. Vedat Şar tarafından tamamlanmıştır.

3. Klinisyen/Ebeveyn Tarafından Uygulanan Ölçekler: DKB tanısında klinisyen/ebeveyn tarafından kullanılabilecek ölçekler 1 tanedir. Bu:

• Çocuk Dissosiyasyon Ölçeği (Child Dissociative Checklist – CDD): Frank W. Putnam tarafından, 1993 yılında, çocuklardaki dissosiyatif patolojinin tanısında kullanılmak üzere geliştirilmiştir. Klinisyen ya da ebeveyn tarafından doldurulabilen ölçekte 20 söylem bulunmaktadır. Ölçeği uygulayan kişi, her bir söylemi okuyarak, çocuğun şu andaki veya son 12 aydaki halini ele alarak, söylemin uygunluğunu 0 ila 2 arası puan vermelidir. Söylem çocuğa tam uyumlu ise 2 puan, kısmen uyumlu ise 1 puan, hiç uyumlu değil ise de 0 puan verilmektedir. Toplam skor 12’den yüksek ise “şüpheli” sonucuna varılmakta, 19’den yükek skor ise, ciddi bir dissosiyatif bozukluk olduğunun göstergesidir. İlk geçerlik çalışmasında, ölçekte DDNOS tanısı alan çocukların ortalama skoru 16.8 (standart sapma 4.7) iken, DKB tanısı alan çocukların ortalama skoru 24.5 (standart sapma 5.2) idi. Diğer araştırmalarda ise, dissosiyatif bozukluğu plan çocukların ortalama skorunun 20 olduğu ortaya çıkmıştır. Türkçe’ye, 1996 yılında, Dr. Salih Zoroğlu, Dr. Mücahit Öztürk ve Dr. Ümran Tüzün tarafından uyarlanmıştır.

Takip eden yazımda özbildirim ölçekleri ile devam edeceğim. 

[1] Watson, David. 2001. Dissociations of the Night: Individual Differences in Sleep-Related Experiences and Their Relation to Dissociation and Schizotypy. Journal of Abnormal Psychology, 110:4 p. 535

[2] Dissociative Experiences Scale – II. (Jul 30, 2017). Traumadissociation.com. Retrieved Jul 30, 2017 from http://traumadissociation.com/des